Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược từ năm 1858 đến năm 1884

Bước sang thế kỷ XIX, trong khi các quốc gia phương Tây chuyển mạnh sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, khu vực Đông Nam Á trở thành mục tiêu xâm lược hàng đầu nhằm tìm kiếm thị trường và nguyên liệu. Tại Việt Nam, thực dân Pháp đã lợi dụng các mối quan hệ có từ trước và lấy cớ bảo vệ đạo Gia-tô để chính thức nổ súng xâm lược. Cuộc kháng chiến của quân dân ta từ năm 1858 đến năm 1884 không chỉ là một hành trình chiến đấu anh dũng bảo vệ lãnh thổ mà còn là một giai đoạn bộc lộ những mâu thuẫn sâu sắc giữa ý chí của nhân dân với chính sách ngoại giao nhu nhược của triều đình phong kiến, dẫn đến sự sụp đổ của một quốc gia độc lập.

Ngày 1-9-1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng, âm mưu chiếm nơi này làm bàn đạp tấn công kinh thành Huế để "đánh nhanh thắng nhanh". Tuy nhiên, dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương, quân dân ta đã anh dũng kháng cự, bước đầu làm thất bại âm mưu của địch. Chuyển hướng vào Nam, Pháp chiếm thành Gia Định vào năm 1859, nhưng phải đối mặt với phong trào kháng chiến sôi nổi của nhân dân địa phương. Những chiến công rực rỡ như việc Nguyễn Trung Trực đốt cháy tàu L’Espérance trên sông Nhật Tảo (1861) đã cổ vũ mạnh mẽ tinh thần dân tộc. Dẫu vậy, triều đình nhà Nguyễn đã từng bước nhượng bộ thông qua các bản Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) và Hiệp ước Giáp Tuất (1874), lần lượt thừa nhận quyền cai trị của Pháp tại 6 tỉnh Nam Kỳ.

Sau khi làm chủ Nam Kỳ, Pháp tiến hành xâm lược Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873) và lần thứ hai (1882). Quân dân Bắc Kỳ đã giành được những thắng lợi vang dội tại trận Cầu Giấy lần thứ nhất (giết chết Gác-ni-ê năm 1873) và lần thứ hai (giết chết Ri-vi-e năm 1883), khiến quân Pháp hoang mang, dao động. Tuy nhiên, thay vì tận dụng thời cơ để tổng phản công, triều đình Huế lại lún sâu vào con đường nghị hòa. Sau khi quân Pháp tấn công cửa biển Thuận An, triều đình đã ký các bản Hiệp ước Hác-măng (1883) và Hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884), chính thức thừa nhận quyền bảo hộ của Pháp trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam. Sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của nhà nước phong kiến độc lập và bắt đầu thời kỳ thực dân đô hộ nửa phong kiến.

Trước cảnh đất nước lâm nguy, nhiều sĩ phu và quan lại tiến bộ như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Trần Đình Túc đã dũng cảm gửi lên triều đình những bản điều trần đề nghị cải cách toàn diện từ chính trị, kinh tế đến quân sự, giáo dục. Tiêu biểu nhất là Nguyễn Trường Tộ với hàng chục bản điều trần đề nghị chấn chỉnh bộ máy quan lại, phát triển công thương nghiệp và mở mang ngoại giao. Tuy nhiên, do tư tưởng bảo thủ của triều đình cùng sự thiếu hụt các cơ sở kinh tế - xã hội cần thiết, những đề nghị này đã không được thực hiện hoặc chỉ thực hiện rất hạn chế. Dù vậy, các đề nghị cải cách đã phản ánh sự tiến bộ trong nhận thức của người Việt và chuẩn bị tiền đề cho những phong trào duy tân đầu thế kỷ XX.

Cuộc kháng chiến chống Pháp (1858 – 1884) kết thúc trong sự xót xa của lịch sử khi triều đình nhà Nguyễn chính thức đầu hàng, đặt dân tộc ta dưới ách đô hộ của thực dân phương Tây. Thất bại này để lại bài học đắt giá về việc đánh mất lòng dân và sự chậm trễ trong việc đổi mới đất nước trước xu thế thời đại. Tuy nhiên, ngọn lửa kháng chiến không vì thế mà tắt lịm, trái lại nó đã chuyển sang một giai đoạn mới, mạnh mẽ và quyết liệt hơn, khẳng định khát vọng độc lập bất diệt của dân tộc Việt Nam.

Bài học mang giá trị giáo dục sâu sắc về mối quan hệ giữa "lòng dân" và "vận nước". Qua sự đối lập giữa tinh thần chiến đấu quả cảm của nhân dân với thái độ nhu nhược của triều đình, học sinh nhận thức được rằng sức mạnh quốc phòng phải luôn đi đôi với sự đồng thuận xã hội. Ý nghĩa lớn nhất của bài học là khơi dậy lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm đối với chủ quyền quốc gia và bài học về tinh thần tự lực tự cường, sẵn sàng đổi mới để phát triển. Đồng thời, bài học nhắc nhở thế hệ trẻ hôm nay về trách nhiệm bảo vệ vẹn toàn lãnh thổ và trân trọng những nỗ lực cải cách của cha ông nhằm đưa đất nước thoát khỏi cảnh lầm than.