Việt Nam dưới thời Nguyễn (nửa đầu thế kỷ XIX)

Năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời, vương triều Tây Sơn rơi vào tình trạng suy yếu do mâu thuẫn nội bộ và uy tín giảm sút. Tận dụng thời cơ đó, Nguyễn Ánh đã huy động lực lượng đánh bại triều Tây Sơn. Năm 1802, nhà Nguyễn chính thức được thành lập, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân tộc với việc củng cố bộ máy cai trị tập quyền và nỗ lực thực thi chủ quyền lãnh thổ trên quy mô lớn, tạo nên những di sản văn hóa đồ sộ mà tiêu biểu là Quần thể Di tích Cố đô Huế đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới.

Sau khi lên ngôi hoàng đế vào năm 1802, lấy niên hiệu là Gia Long và đặt kinh đô tại Phú Xuân (Huế), Nguyễn Ánh bắt tay vào việc xây dựng chế độ quân chủ trung ương tập quyền. Để đặt cơ sở pháp lý cho nhà nước, năm 1815, nhà Nguyễn ban hành bộ Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long) nhằm bảo vệ quyền lợi tuyệt đối của nhà vua và trật tự phong kiến.

Bước ngoặt lớn trong tổ chức hành chính diễn ra dưới thời vua Minh Mạng (1820 – 1840). Với cuộc cải cách hành chính năm 1831 – 1832, ông đã xóa bỏ các tổng trấn, chia cả nước thành 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên. Về đối ngoại, nhà Nguyễn thực hiện chính sách ngoại giao mềm dẻo với nhà Thanh nhưng lại khước từ quan hệ với các nước Âu – Mỹ và thực hiện chính sách cấm đạo Công giáo gay gắt, gây ra nhiều hệ lụy về sau.

Về kinh tế, nhà Nguyễn đặc biệt chú trọng nông nghiệp qua việc khẩn hoang và di dân lập ấp. Dưới sự chỉ đạo của Nguyễn Công Trứ, hai huyện mới là Tiền Hải (Thái Bình) và Kim Sơn (Ninh Bình) đã được thành lập. Tuy nhiên, do tình trạng quan lại, cường hào bao chiếm ruộng đất cùng thiên tai lụt lội thường xuyên, đời sống nông dân vẫn gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, thủ công nghiệp và khai mỏ có bước phát triển nhưng thương nghiệp lại bị kìm hãm bởi chính sách thuế và quy định ngặt nghèo của nhà nước, khiến các đô thị sầm uất trước đây như Thăng Long, Phố Hiến, Hội An dần bị sa sút.

Về xã hội, sự tô thuế nặng nề và mâu thuẫn giai cấp đã làm bùng nổ hàng trăm cuộc nổi dậy của nhân dân. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu như của Phan Bá Vành (Thái Bình), Lê Duy Lương (Ninh Bình), hay Cao Bá Quát (Hà Nội) là minh chứng cho sự bất ổn trong lòng xã hội Đại Việt nửa đầu thế kỷ XIX.

Văn hóa thời Nguyễn ghi dấu ấn với sự nở rộ của văn học chữ Nôm, tiêu biểu nhất là Truyện Kiều của Nguyễn Du cùng thơ của Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan. Nghệ thuật cung đình Huế đạt đến đỉnh cao với Nhã nhạc và hệ thống kiến trúc kinh thành, lăng tẩm tinh xảo. Bên cạnh đó, các bộ quốc sử và địa chí đồ sộ như Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực lục, Nhất thống địa dư chí đã được biên soạn, khẳng định tầm vóc của nền khoa học nước nhà. Y học cũng ghi nhận đóng góp vĩ đại của danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.

Nhà Nguyễn có công lao to lớn trong việc tiếp tục và tăng cường thực thi chủ quyền tại Biển Đông. Vua Gia Long đã tái lập lại hai đội Hoàng Sa và Bắc Hải để quản lý biển đảo. Đến thời Minh Mạng, hoạt động này càng được đẩy mạnh thông qua việc cho người ra đo đạc thủy trình, vẽ bản đồ, dựng miếu thờ và trồng cây xanh để làm dấu hiệu cho tàu thuyền qua lại. Đặc biệt, khoảng năm 1838, Quốc sử quán triều Nguyễn đã vẽ bản đồ Đại Nam nhất thống toàn đồ, thể hiện rõ ràng quần đảo Hoàng Sa và Vạn Lý Trường Sa thuộc lãnh thổ Việt Nam.

Nửa đầu thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn là giai đoạn đất nước được thống nhất về mặt lãnh thổ và hành chính một cách triệt để,. Dù còn những hạn chế về chính sách kinh tế và đối ngoại, vương triều Nguyễn đã để lại một khối lượng di sản văn hóa phong phú và những bằng chứng lịch sử quan trọng về chủ quyền biển đảo,. Đây chính là nền tảng để dân tộc ta tiếp tục khẳng định vị thế và bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ trong các giai đoạn lịch sử tiếp theo.

Bài học về thời Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX giáo dục sâu sắc về ý thức thống nhất quốc gia và lòng tự hào về chủ quyền biển đảo,. Học sinh nhận thức được tầm quan trọng của việc quản lý hành chính hiệu quả và bài học về việc thích ứng với xu thế phát triển của thế giới. Ý nghĩa lớn nhất của bài học là khẳng định di sản của cha ông trong việc xác lập chủ quyền tại Hoàng Sa và Trường Sa là tài sản vô giá, nhắc nhở thế hệ trẻ trách nhiệm giữ gìn và bảo vệ vững chắc chủ quyền quốc gia trong bối cảnh hiện đại.