Phong trào chống Pháp trong những năm 1885 – 1896

Sau khi triều đình nhà Nguyễn chính thức ký kết các bản hiệp ước đầu hàng (Hác-măng và Pa-tơ-nốt), thực dân Pháp bắt đầu xác lập bộ máy cai trị trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên, việc triều đình đầu hàng không đồng nghĩa với việc cuộc kháng chiến của nhân dân ta chấm dứt. Trái lại, một làn sóng đấu tranh mạnh mẽ mang tên phong trào Cần vương và cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế đã bùng lên mạnh mẽ, thể hiện ý chí quật cường, không chịu làm nô lệ của dân tộc ta trong những năm cuối thế kỷ XIX.

Phong trào Cần vương bùng nổ sau sự biến kinh thành Huế năm 1885, khi phe chủ chiến do Tôn Thất Thuyết đứng đầu đưa vua Hàm Nghi ra căn cứ Tân Sở (Quảng Trị) và hạ chiếu Cần vương, kêu gọi nhân dân giúp vua cứu nước. Phong trào diễn ra sôi nổi trên phạm vi rộng lớn, chủ yếu là ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ, với hai giai đoạn phát triển chính gắn liền với sự tham gia của các sĩ phu, văn thân yêu nước.

Trong phong trào này, nhiều cuộc khởi nghĩa tiêu biểu đã để lại những dấu ấn sâu sắc:

Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 – 1892): Do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo, diễn ra tại vùng đầm lầy Bãi Sậy (Hưng Yên). Nghĩa quân đã áp dụng chiến thuật du kích, dựa vào địa hình hiểm trở để đánh địch, gây cho Pháp nhiều tổn thất trước khi bị dập tắt vào cuối năm 1892.

Khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896): Đây là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất, có quy mô lớn nhất trong phong trào Cần vương. Dưới sự lãnh đạo của Phan Đình Phùng và Cao Thắng, nghĩa quân đã xây dựng căn cứ tại vùng núi phía Tây Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa và Quảng Bình. Nghĩa quân không chỉ giỏi chiến đấu mà còn tự chế tạo được súng trường theo mẫu của Pháp. Sau khi Phan Đình Phùng mất vào cuối năm 1895, cuộc khởi nghĩa dần suy yếu và kết thúc vào năm 1896, đánh dấu sự kết thúc của phong trào Cần vương.

Khác với phong trào Cần vương do các sĩ phu lãnh đạo, khởi nghĩa Yên Thế là một cuộc đấu tranh tự phát của nông dân nhằm bảo vệ đất đai và cuộc sống của mình. Đây được đánh giá là cuộc khởi nghĩa nông dân chống xâm lược lớn nhất ở Việt Nam thời kỳ cận đại.

Cuộc khởi nghĩa diễn ra tại vùng rừng núi Yên Thế (Bắc Giang) và trải qua nhiều giai đoạn chiến đấu, hòa hoãn phức tạp:

Nghĩa quân dưới sự chỉ huy của Đề Thám (Hoàng Hoa Thám) đã xây dựng một hệ thống công sự kiên cố, áp dụng lối đánh linh hoạt khiến quân Pháp vô cùng khiếp sợ.

Dù thực dân Pháp đã dùng nhiều thủ đoạn từ vây quét quân sự đến dùng tay sai ám sát, nhưng phong trào vẫn duy trì được sức sống trong gần 30 năm. Đến tháng 2 – 1913, sau khi thủ lĩnh Đề Thám bị tay sai Pháp giết hại, phong trào mới hoàn toàn tan rã.

Dù cuối cùng đều thất bại do những hạn chế về tương quan lực lượng và đường lối lãnh đạo, nhưng phong trào chống Pháp cuối thế kỷ XIX đã viết nên những trang sử oai hùng của dân tộc,. Sự hy sinh của những anh hùng như Phan Đình Phùng, Cao Thắng, Hoàng Hoa Thám đã bồi đắp thêm truyền thống yêu nước, là nguồn cổ vũ to lớn cho các thế hệ người Việt Nam tiếp tục vững bước trên con đường đấu tranh giành độc lập sau này.

Bài học về phong trào chống Pháp những năm 1885 – 1896 mang giá trị giáo dục sâu sắc về lòng yêu nước và ý chí bất khuất trước cường quyền,. Qua đó, học sinh nhận thức được sức mạnh to lớn của nông dân và các sĩ phu trong cuộc chiến bảo vệ chủ quyền quốc gia. Ý nghĩa lớn nhất của bài học là sự khẳng định rằng: dù đất nước bị bảo hộ bởi ngoại bang, nhưng ngọn lửa đấu tranh của nhân dân Việt Nam không bao giờ tắt. Bài học cũng giúp thế hệ trẻ trân trọng giá trị của hòa bình, độc lập và bồi đắp lòng biết ơn đối với những người đã ngã xuống vì sự nghiệp giải phóng dân tộc.