ĐỒNG TIỀN VẠN LỊCH

Ngày xưa, tại một vùng đất trù phú ven biển, có một gã phú thương nổi tiếng giàu có nhất vùng tên là Vạn Lịch. Hắn sở hữu hàng đoàn thuyền buôn đồ sộ, đêm ngày xuôi ngược khắp các cửa biển, mang về vàng bạc, gấm vóc chất cao như núi, khiến thiên hạ vừa ngưỡng mộ vừa khiếp sợ. Tuy nhiên, trái ngược với sự giàu sang tột đỉnh ấy, Vạn Lịch lại là kẻ có tâm địa cực kỳ hẹp hòi, bản tính đa nghi và luôn coi khinh những người nghèo khổ bần cùng. 

Vợ của hắn là Mai Thị, một người phụ nữ không chỉ có nhan sắc mặn mà, đoan trang mà còn mang tấm lòng nhân hậu, nết na, luôn âm thầm giúp đỡ kẻ cơ nhỡ, trái ngược hoàn toàn với sự lạnh lùng, tàn nhẫn của chồng.

Vào một buổi chiều mùa đông gió rít căm căm, bầu trời xám xịt đổ những cơn mưa phùn buốt giá, khi tuyết sương bắt đầu phủ trắng mặt đất, có một anh đánh giậm nghèo khổ, quần áo rách nát không đủ che thân, thân hình gầy gò run rẩy đi ngang qua cổng nhà Vạn Lịch. 

Thấy kẻ khốn cùng đang đứng nép vào hiên nhà, đôi môi tím tái vì đói khát và lạnh lẽo, Mai Thị đứng trong hiên nhìn ra không cầm lòng được. Bà mủi lòng thương xót, lặng lẽ mang cho anh một miếng trầu để hơi trầu cay nồng làm ấm bụng, đồng thời biếu anh ít tiền lẻ để tìm chỗ mua cơm qua bữa. Chẳng ngờ, lúc ấy Vạn Lịch đang đứng trên lầu cao quan sát thuyền buôn, hắn nhìn thấy vợ mình tiếp xúc gần gũi với hạng người bần cùng thì cơn ghen tuông mù quáng lập tức bùng phát. 

Hắn xuống lầu, chẳng cần hỏi han rõ ràng đã vung tay tát vợ, mắng nhiếc nàng là kẻ lăng loàn, làm nhục gia phong lừng lẫy của hắn. Mặc cho Mai Thị quỳ lạy, khóc lóc kêu oan và giải thích về lòng từ thiện, Vạn Lịch vẫn lạnh lùng nhẫn tâm đuổi nàng ra khỏi nhà ngay giữa đêm đông buốt giá, chỉ cho phép nàng mang theo một chiếc tay nải nhỏ đựng vài món đồ cá nhân.

Mai Thị lang thang trong màn đêm mù mịt, gió tuyết thổi tạt vào mặt đau rát, lòng nàng đau đớn cho số phận hẩm hiu thì tình cờ gặp lại anh đánh giậm lúc chiều đang trú chân dưới một gốc cây già. Thấy ân nhân vì giúp mình mà lâm vào cảnh tan cửa nát nhà, anh đánh giậm vô cùng hối hận và xót xa. Anh chân thành mời nàng về căn chòi rách nát của mình để tạm lánh qua cơn bão tuyết. Cảm động trước sự chân thành, thật thà và tấm lòng trọng nghĩa của người đàn ông nghèo, Mai Thị quyết định ở lại, cùng anh kết duyên vợ chồng, chấp nhận cuộc sống rau cháo nuôi nhau nhưng tràn đầy hơi ấm tình thương. 

Một ngày nọ, khi anh đánh giậm ra biển mò cua bắt ốc, anh tình cờ nhặt được rất nhiều thỏi vàng lấp lánh dạt vào bờ cát sau một trận đại hồng thủy. Thực chất, đó chính là số vàng của Vạn Lịch bị đắm thuyền trong một trận bão lớn ngoài khơi trước đó không lâu. Nhờ số vốn trời cho này, cộng với sự tháo vát, đảm đang và kinh nghiệm buôn bán vốn có từ khi còn ở nhà cũ, Mai Thị đã khuyên chồng mở cửa hàng buôn bán. 

Cuộc sống của họ từ đó phất lên như diều gặp gió, trở nên giàu có lừng lẫy khắp vùng. Người chồng sau đó còn có công lớn trong việc dựng lại một pho tượng phỗng đổ lâu năm ở cửa tuần, danh tiếng vang đến tai nhà vua nên được sắc phong chức quan trấn nhậm vùng biên hải ấy.

Lại nói về Vạn Lịch, kể từ ngày đuổi vợ đi, vận may của hắn dường như cũng biến mất. Các đoàn thuyền buôn liên tiếp gặp nạn, kho tàng bị hỏa hoạn, gia sản cứ thế đội nón ra đi cho đến khi hắn hoàn toàn trắng tay, nợ nần chồng chất. Vạn Lịch phải mặc áo tơi rách, cầm gậy đi xin ăn lang thang khắp các tỉnh thành để sống qua ngày đoạn tháng. Một hôm, gã ăn mày nhếch nhác ấy đi ngang qua phủ đài uy nghiêm nơi chồng của Mai Thị đang trấn nhậm. 

Mai Thị ngồi sau bức trướng nhận ra người chồng cũ nay đã tàn tạ không còn ra hình người, bà không nỡ ngó lơ nên sai người hầu dọn một mâm cơm thịnh soạn mang ra cho kẻ hành khất. Dưới đáy bát cơm trắng ngần, bà bí mật giấu một nén vàng có khắc dấu ấn riêng của gia đình Vạn Lịch ngày trước. Vạn Lịch đói khát ăn ngấu nghiến, đến khi bát cơm vơi dần, hắn nhìn thấy nén vàng thì bàng hoàng sửng sốt, nhận ra đây chính là vật sở hữu của mình năm xưa. 

Đúng lúc ấy, Mai Thị vén màn bước ra, nhìn hắn với ánh mắt vừa thương cảm vừa xa xăm. Trông thấy người vợ mình từng hắt hủi không thương tiếc nay trở thành phu nhân quyền quý cao sang, được quân lính hầu hạ, còn mình thì nhục nhã, bẩn thỉu đến mức không thể nhận ra, Vạn Lịch hổ thẹn đến cực độ. 

Hắn uất ức và hối hận, không còn mặt mũi nào nhìn lại người xưa nên đã chạy thẳng ra bờ sông đâm đầu xuống nước tự sát. Mai Thị xót thương cho một kiếp người, bà đã lấy toàn bộ số vàng bạc nhặt được của Vạn Lịch năm xưa đem đúc thành loại tiền mới có khắc bốn chữ "Vạn Lịch" để phát chẩn cho kẻ nghèo, làm việc thiện tích đức cho vong linh người quá cố. Từ đó, trong dân gian vẫn lưu truyền câu thơ nổi tiếng về sự tích này: "Đồng tiền Vạn Lịch thích bốn chữ vàng - Công anh đánh giậm dựng hàng phỗng rơi".